Karol Godula – legenda Górnego Śląska, „król cynku” i pionier przemysłu

Karol Godula (ur. 8 listopada 1781 r. w Makoszowach, obecnie dzielnica Zabrze; zm. 6 lipca 1848 r. we Wrocławiu) był jednym z najważniejszych przedsiębiorców i wizjonerów przemysłowych Śląska na przełomie XVIII i XIX w. Jego życie i działalność przeszły do legendy, a on sam stał się symbolem przemysłowego rozwoju Górnego Śląska.

Od skromnych początków do potęgi przemysłowej

Karol pochodził z rodziny średnio zamożnej. Dzięki zdolnościom i wykształceniu (uczył się m.in. w szkole cystersów w Rudach oraz w gimnazjum w Opawie) szybko zaczął piąć się zawodowo. W 1801 r. zatrudnił się u hrabiego Karola Franciszka von Ballestrema – najpierw jako kasjer, później jako zarządca całego majątku.

W 1812 r. rozpoczęto budowę huty cynku „Karlhütte”, którą Godula zarządzał; jej ogromny sukces sprawił, że hrabia przekazał mu 28 udziałów w tej hucie – był to początek jego własnej kariery biznesowej. W 1828 r. otrzymał drugie tyle kuksów w hucie.

Z czasem Godula inwestował w kolejne przedsięwzięcia: w 1823 r. zbudował kopalnię galmanu „Maria”. Dzięki zarobionym pieniądzom Godula kupił dobra ziemskie: Orzegów, Szombierki, Bobrek, Bujaków. Zakupił także kopalnie „Stein” i „Rosalie” oraz huty „Morgenroth” i „Gute Hoffnung”. Potem do swojego majątku włączył Paniowy. .

Imperium przemysłowe i jego rozmiary

Do śmierci Godula zgromadził jedno z największych imperiów przemysłowo-finansowych w Europie swoich czasów, obejmujące dziesiątki kopalń, huty cynku i ogromne majątki ziemskie. W jego skład wchodziło m.in. około 40 kopalń węgla kamiennego, niemal 20 kopalń galmanu oraz kilka hut cynkowych. Majątek ten oceniano – według różnych źródeł – na ponad 2 miliony talarów, co wówczas stanowiło ogromną fortunę.

Godula był nie tylko przedsiębiorcą, ale też pionierem nowych rozwiązań technologicznych i organizacyjnych – jako jeden z pierwszych na Śląsku łączył różne gałęzie przemysłu z rolnictwem i handlem.

Życie osobiste

Choć bogactwo Karola Goduli było ogromne, sam żył stosunkowo skromnie i unikając rozgłosu. Nie założył rodziny – jedna z przyczyn mogła być tragiczna historia z młodości: w wyniku napaści kłusowników został ciężko pobity i okaleczony, co pozostawiło trwałe blizny na twarzy, uszkodziło jedną rękę i spowodowało utykanie. Uważa się, że mógł zostać także wykastrowany, choć on oficjalnie twierdził, że rodzina przeszkadzałaby mu w prowadzeniu interesów.

Legendy

Jego wygląd, samotniczy tryb życia i ogrom majątku sprawiły, że krążyło o nim wiele legend.

👹 1. Pakt z diabłem — „tłumaczenie” jego sukcesu

Jedna z najbardziej znanych legend mówi, że Karol Godula zawarł pakt z diabłem. Według przekazu ludowego miał oddać swoją duszę w zamian za nadzwyczajny biznesowy talent i umiejętność odkrywania bogactw tam, gdzie inni ich nie widzieli — np. rud cynku. Dzięki temu rzekomo stał się „królem cynku” i przemysłowym potentatem.

Legenda dodaje też, że od tamtej pory jego życie miało być pozbawione prawdziwych więzi międzyludzkich („nie mógł sobie znaleźć żony, żył bez miłości”), co według folkloru było skutkiem diabelskiej umowy.

😱 2. Tajemnicze doświadczenia i nocne eksperymenty

Godula w miejscowej pamięci opisywany był nie tylko jako przedsiębiorca, ale też ktoś eksperymentujący późnymi nocami w tajemniczy sposób, co podsycało plotki i legendy o jego rzekomych tajemnych mocach.

🛠️ 3. Brutalność i lincz — mit o przemocy wobec ludzi

W ludowych gawędach pojawia się wątek, że Godula był surowy, a czasem nawet okrutny wobec górników czy niesubordynowanych ludzi. Jedna z legend opowiada, że został kiedyś tak mocno pobity (prawdopodobnie przez niezadowolonych robotników), że kulejąc chodził resztę życia.

🥇 4. Legenda o afroncie królewskim

Według nietypowej opowieści krążyła też historia, że król Fryderyk Wilhelm IV przejeżdżając przez Chebzie w 1846 roku miał zignorować Godulę, który oczekiwał go na stacji w pełnej ceremonii. W ludowych przekazach brak królewskiej reakcji był interpretowany jako afront lub upokorzenie — choć historycy uznają to raczej za plotkę lub wynik lokalnej antypatii wśród arystokracji

Spadkobierczyni – „śląski Kopciuszek”

Jedną z najbardziej fascynujących historii związanych z Godulą jest los jego majątku. Pozostał bez dzieci, więc w testamencie niemal cały majątek zapisał Joannie Gryzik, wychowance będącej półsierotą. Otrzymała go mając zaledwie 6 lat i zyskała przydomek „śląskiego Kopciuszka”. W późniejszym życiu jako hrabina von Schaffgotsch skutecznie zarządzała i pomnażała odziedziczony majątek.

Dziedzictwo i pamięć

Karol Godula do dziś jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci w historii Górnego Śląska. Jego imię noszą dzielnice, ulice, szkoły i instytucje, a w Ruda Śląska i regionie organizuje się wydarzenia upamiętniające jego działalność.

Postać Goduli łączy w sobie realne osiągnięcia przemysłowe z lokalnymi legendami i opowieściami – od geniusza organizacji po człowieka owianego tajemnicą. Dzięki temu pozostał w pamięci jako symbol przemysłowego rozwoju Śląska oraz barwna postać historyczna, której życiorys fascynuje do dziś.

The post Szombierki, cz. 10 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Pragnę podziękować Panu Krzysztofowi Flaczek za przekazywane informacje w sprawie Szombierek i bardzo polecam jego stronę internetową https://flaczek.com/

W dzisiejszym wpisie możecie poznać lepiej pewien niepozorny obiekt w Szombierkach

Kaplica – świadectwo wiary i pamięci

Gdy mijasz dzisiaj ceglany, neogotycki budynek przy ul. Zabrzańskiej, możesz nie domyślać się, że ta skromna kaplica to pamięć o dramatycznych chwilach sprzed prawie 170 lat. Jej historia zaczyna się od jesieni 1854 roku, kiedy to epidemia cholery strawiła znaczną część mieszkańców ówczesnej wsi Szombierki – umierało od jednej piątej do nawet jednej trzeciej lokalnej społeczności. To tragiczne doświadczenie sprawiło, że mieszkańcy ślubowali Bogu dziękczynne wotum za ocalenie życia.

Ludzie, którzy dali jej życie

Historia tej kaplicy to też historia konkretnych ludzi – ludzi, którzy wzięli na siebie ciężar budowy i realizacji ślubowania:

• Szymon Flatzek – sołtys Szombierek, który z ojcem Kazimierzem Flatzkiem podjął się sfinansowania głównej części kosztów budowy.
• August Cygan – rolnik, który podarował na budowę część swojej ziemi (o wartości 20 talarów), gdzie dzisiaj stoi kaplica.
• Ks. Józef Szafranek – proboszcz bytomskiej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, którego kroniki i druki z tamtych lat stały się jednym z najcenniejszych źródeł wiedzy o całym przedsięwzięciu.

A wszystko zaczęło się już 25 października 1859 roku, kiedy wmurowano uroczysty kamień węgielny. Trzy lata później, dokładnie w dniu 25 października 1863 roku, kaplica została poświęcona przez ks. Bernarda Purkopa z Piekar i otwarta dla mieszkańców.

Gdzie ma stać i jak ma wyglądać?

Pierwotnie kaplicę planowano postawić na działce sołtysa Flatzka – tuż obok karczmy. Jednak ks. Szafranek sprzeciwił się temu pomysłowi, argumentując, że takie sąsiedztwo byłoby nieodpowiednie dla miejsca modlitwy. W efekcie ziemię przekazał August Cygan, a wioska mogła ruszyć z budową.

Projekt przygotował Johann Kowollik, mistrz murarski z Bytomia, który zaprojektował kaplicę w uproszczonym neogotyckim stylu – z ostrymi łukami, sygnaturką nad wejściem i symboliczną, półkolistą apsydą.

Kaplica nie imponuje rozmiarami – ledwie mieści około 100osób – ale już na pierwszy rzut oka widać, że powstała z sercem i zamysłem.

 Kilka dat, które warto zapamiętać

• 25 października 1859 – poświęcenie kamienia węgielnego.
• 13 sierpnia 1862 – zawieszenie poświęconego krzyża na wieży kaplicy.
• 25 października 1863 – uroczysta konsekracja kaplicy.

Codzienna modlitwa i lokalna pobożność

Poświęcenie to nie tylko daty z kronik – to także codzienna praktyka. Może ktoś jeszcze pamięta opowieści, jak sam sołtys Flatzek, nawet po zakończeniu urzędowania, codziennie dzwonił w dzwon kapliczny o 5:00, 12:00 i 17:00, by wzywać wiernych do modlitwy Anioł Pański – niezależnie od pogody.

Duchowe wyposażenie i pamięć o Madonnie

Wewnątrz pierwotnie znajdował się słynny obraz Matki Bożej Bytomskiej – bardzo czczony w XIX wieku. W latach 70. XX w. obraz wrócił do kościoła mariackiego w Bytomiu, a w kaplicy umieszczono jego kopię, która nadal przyciąga wiernych i historycznych entuzjastów.

Znaczenie i dziedzictwo

Choć dziś kaplica może wydawać się niewielka, dla mieszkańców Szombierek zawsze była czymś znacznie większym niż tylko budowlą sakralną – to symbol pamięci, wspólnoty i wdzięczności, który przez lata był świadkiem nie tylko modlitwy, ale i zmian społecznych w dzielnicy. Fakt, że kaplica została wpisana do rejestru zabytków, pozwala jej przetrwać i budzić refleksję także w XXI wieku

Uroczystości jubileuszowe – w 2013 roku, przy 150. rocznicy poświęcenia, wierni spotkali się tu na Eucharystii pod przewodnictwem biskupa Jana Kopca, który podkreślał, jak budowla ta jest świadectwem odwagi i jedności mieszkańców.

Nie tylko religia – choć pierwotnie sakralna, kaplica z czasem stała się także punktem pamięci kulturowej i historycznej. W 2024 roku wpisano ją do rejestru zabytków województwa śląskiego, co gwarantuje jej ochronę i przypomina, że nawet mała budowla może być ważna dla dziedzictwa miasta.

Źródło fotografii: fotopolska.eu

Koloryzacja: Color Revive

Oprac.: dr. Helena Jadwiszczok-Molencka

The post Szombierki, cz. 9 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Historię ośmiobocznej kapliczki podaję za Józefem Larischem.

„Była to ośmioboczna budowla w kształcie wieży, o szerokości około 1,6 m i wysokości 3,5 m, zakończona małym, spiczastym dachem. Na każdym z ośmiu boków, bezpośrednio pod daszkiem, znajdowały się małe wnęki, w których umieszczono obrazki religijnej treści, namalowane na blasze”.

Kapliczka przestała istnieć w sierpniu 1966 r.

Gdzie się znajdowała?

Niedaleko skrzyżowania z ulicą Kamienną.

Podobno nikt nie wie dokładnie kiedy ją wzniesiono, ale powszechnie łączy się jej powstanie z epidemią cholery z 1 poł. XVIII w., która miała pozbawić życia wielu mieszkańców Bytomia i Szombierek. Zgodnie z podaniami ludzie umierali wszędzie – w domach, na polach, przy drogach. Ofiary grzebano w przypadkowych miejscach. To ocaleli, jako wotum wdzięczności, mieli postawić tę kapliczkę.

Jest też i inna historia tego obiektu. Też miała wydarzyć się w XVIII w. Podobno po trzeciej wojnie śląskiej w tym właśnie miejscu piorun miał zabić siedmioro dzieci, które z Szombierek i Czarnego Lasu miały iść do kościoła Mariackiego na naukę religii. W trakcie podróży dzieci, których było dość sporo, napotkać miała potężna burza. Dzieci weszły na pagórek i schowały się po drzewami. Piorun miał zabić na miejscu siedmioro z nich. Zgodnie ze zwyczajem próbowano ich ratować zakopaniem w ziemi, by ta wyciągnęła z nich piorun. Gdy to nie pomogło, dzieci pogrzebano tam na miejscu, gdzie dosięgła je tragedia, a na pamiątkę tych wydarzeń wzniesiono kapliczkę. We wnękach obiektu miały się znaleźć obrazy patronów dzieci – ich imienników: Marii, Małgorzaty, Tekli, Antoniego, Ignacego, Józefa, Piotra. W ósmej niszy miał się znaleźć wizerunek Dobrego Pasterza.

Jest też i trzecia historia o kapliczce.

Podobno wcześniej miała się tu mieścić inna kapliczka, która została rozebrana. Dzwon ze starszej kapliczki podobno przeniesiono do dworu w Szombierkach, gdzie miał nawoływać chłopów do pracy.

Oprac.: dr Helena Jadwiszczok-Molencka

The post Szombierki, cz. 8 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

W Szombierkach znajduje się piękna świątynia Najświętszego Serca Pana Jezusa. Kto był jej fundatorem? Kto ją zaprojektował? Czyj nagrobek się tam znajduje?

Zacznijmy może od historii samej osady – Szombierki mają średniowieczne korzenie — pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1369 r. Znane były jako Schoenenberg. Jak można to przetłumaczyć? Jako „Piękna góra”. Może rzeczywiście wówczas rzeczywiście urzekała ona swoim pięknym, ale może panowała moda na tego typu nazewnictwo. Pamiętajmy, że nie tak całkiem daleko mieliśmy Rossberg, czyli „Różaną Górę”. Może była to nawet pewna rywalizacja. Któż wie…

Przez stulecia osada miała charakter rolniczy, ale w XIX w. przemysłowa gospodarka oraz kopalnie przyciągnęły robotników i inwestorów. Wówczas też istniejąca kaplica stała się zbyt mała i już w 1896 r. postanowiono o budowie pełnowymiarowego kościoła.

Głównymi fundatorami byli Hans Ulrich Joanna Schaffgotsch, o których już pisałam.
To dzięki ich finansowemu wsparciu oraz wkładowi lokalnej społeczności budowa świątyni była możliwa, a także wyposażenie – jak witraże, organy i detale wnętrza.

Kamień węgielny pod świątynię wmurowano w 1903 r., prace trwały do 1904 r., a świątynię konsekrowano 20 czerwca 1905 r. przez kardynała Georga Koppa.
Architektem był Wilhelm Wieczorek, który wykonał projekt w stylu neoromańskim z elementami neogotyckimi (np. arkadowe półkoliste okna i ostrosłupowe wieżyczki).
Nadzór nad budową sprawował miejscowy architekt Paul Jackisch.
Kościół zbudowano z cegły, na planie krzyża łacińskiego, z transeptem oraz wysoką wieżą od zachodu.

Centralna wieża kościoła z tarczą zegarową była historycznie ważna dla mieszkańców — stanowiła punkt orientacyjny i czasem pełniła funkcję „wieży zegarowej” w dzielnicy.

Organy wykonała firma Rieger (instrument posiada 32 głosy), natomiast witraże zlecono dwóm firmom: Mayer’sche Königliche Hof und Kunstanstalt z Monachium oraz Juliusza Hoppka z Bytomia.

Dodajmy, że w 1909 r. prochy Karola Goduli – jednego z najbogatszych przemysłowców Śląska, związanego z rozwojem gospodarki regionu – zostały przeniesione z Wrocławia do krypty pod kościołem i złożone tam na stałe. Na nagrobnej płycie znajduje się łaciński napis informujący o tym, kto spoczywa pod kościołem, kiedy zmarł i kiedy jego szczątki tu przeniesiono.

W ciągu XX wieku parafia doświadczyła licznych remontów z powodu szkód górniczych (m.in. prace w 1929, 1949 i 1962–1963).

Figurę Matki Bożej z 1862 r., stojącą przy kościele, wykonał znany rzeźbiarz Johann Jandy — przyciąga uwagę zarówno wiernych, jak i miłośników rzeźby sakralnej.

W jednym z pierwszym postów w kontekście Szombierek pisałam o działalności parafii w 1927 r.

Parafia katolicka:

tel. 814.

Proboszcz – Drzyzga, kapelan – Kletſchke.

Rada parafialna – Georg Lengsfeld (dyrektor do spraw dóbr).

Klasztor sióstr:

szkoła dla najmniejszych dzieci, oddział dla chorych, karmienie mlekiem niemowląt.

Siostra przełożona – S. M. Caſſilda.

Źródło fotografii: fotopolska

Koloryzacja: Color Revive

The post Szombierki, cz. 7 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Hans Ulrich von Schafgotsch – arystokrata z tradycją i pragmatyk nowej epoki

O Hansie Ulrichu von Schaffgotsch bardzo niechlubnie pisała Gustaw Morcinek (cytat za stroną nto.pl):

„Koło niej pętają się inżynierowie i jej narzeczony, suchy, chudy, o podłużnej głowie hrabia Hans Ulrich von Schaffgotsch na Kopicach. Patrzy na nią żabimi oczyma […]. Na jego wąskich, skrzywionych ustach błąka się szyderstwo i obłuda. […] Zdjął czapkę i wytarł łysinę pachnącą chusteczką”.

„Śmieszny był z tą swoją chudą szyją tkwiącą z wysokim kołnierzu […], z rudawymi bokobrodami, z cienkimi ustami wykrzywionymi w pogardliwym grymasie”.

„Biedaczysko hrabia, świszczypała niemrawy, lęka się, żeby mu nie przepadły miliony grefiny Joanny”.

Co dziś wiemy? Nic z tego nie jest prawdą… Nawet nie był rudy i łysy.

Hans Ulrich von Schafgotsch zapisał się w historii Górnego Śląska nie tylko jako mąż Joanny Gryzik – spadkobierczyni fortuny Karola Goduli – ale też jako przedstawiciel jednego z najstarszych i najbardziej wpływowych rodów śląskich, który potrafił połączyć arystokratyczny etos z realiami gwałtownie industrializującego się XIX wieku.

Schaffgotschowie (często zapisywani po polsku jako Schafgotsch) należeli do elity śląskiej szlachty od XIII wieku. Przez stulecia byli:

• właścicielami rozległych dóbr ziemskich w Sudetach i na Dolnym Śląsku,
• fundatorami kościołów, klasztorów i rezydencji,
• urzędnikami, dyplomatami i wojskowymi w służbie władców Czech, Habsburgów i Prus.

Jedną z najważniejszych siedzib rodu były, a także okolice Sobieszowa i zamku Chojnik. Schaffgotschowie uchodzili za ród konserwatywny, silnie zakorzeniony w tradycji, ale jednocześnie zdolny do adaptacji, gdy zmieniała się rzeczywistość polityczna i gospodarcza. Niektórzy przepłacili takie zmiany życiem.

Kim był Hans Ulrich von Schafgotsch – mąż Śląskiego Kopciuszka?

Hans Ulrich wywodził się z tej właśnie linii – był arystokratą z urodzenia, wychowanym w poczuciu obowiązku wobec rodu, majątku i lokalnej społeczności. Otrzymał solidne wykształcenie, znał języki, poruszał się swobodnie w świecie administracji i prawa (studiował w Berlinie, Wrocławiu i Bonn), co w XIX wieku było dla arystokracji niemal obowiązkowe. W szkole uczył się bardzo dobrze i choć nie musiał z powodzeniem zdał egzamin państwowy. Odbył służbę wojskową, uzyskując stopień porucznika regimentu huzarów. Był odznaczony krzyżem maltańskim.

Sam posiadał niewiele jak na standardy arystokratyczne, bo majątek odziedziczył akurat jego stryj Karol Gotard. Ulrich nie był także biedakiem, bo posiadał majątki ziemskie.

Ulrich nie był rewolucjonistą ani wizjonerem na miarę Goduli, ale raczej człowiekiem stabilności i porządku. I właśnie ta cecha okazała się kluczowa w jego życiu.

Związek Hansa Ulricha z Joanną Gryzik był wydarzeniem szeroko komentowanym. Podobno poznali się w teatrze, a Joanna zwróciła jego uwagę urokiem osobistym. Dodajmy, że Joanna – wychowana przez Karola Godulę, pochodząca z bardzo ubogiej rodziny – stała się jedną z najbogatszych kobiet w Prusach. Formalnie była arystokratką dzięki adopcji i nobilitacji, ale w oczach wielu nadal „nie z urodzenia”.

Ślub odbył się 15 listopada 1858 roku w Szombierkach, w pałacu Joanny, która na kilka tygodni przed ślubem została nobilitowana i tytułowała się Gryzik von Schomberg-Godulla.

Dla Hansa Ulricha było to małżeństwo:

• odważne towarzysko,
• niezwykle ważne ekonomicznie,
• ale też – co podkreślają źródła – udane prywatnie.

Rok po ślubie HansUlrich rozpoczął w Kopicach przebudowę baśniowego zamku, do którego przylegał ogromny park. Podobno Joanna uwielbiała przyjęcia, gości, uroczystości, a czuły i kochający mąż, spełniał te życzenia. Stąd też w Kopicach hucznie obchodzono wszystkie urodziny, rocznice ślubu i inne wydarzenia, a obecni byli zawsze przyjaciele hrabiny z jej rodzinnych stron.

Hans Ulrich nie próbował dominować nad żoną ani „przykrywać” jej historii. Przeciwnie stał się jej partnerem i opiekunem w świecie arystokracji, pomagając poruszać się po skomplikowanych zasadach dworskich, majątkowych i towarzyskich. Sam także miał swoje ambicje – kandydował do Reichstagu i w 1868 r. udało mu się dostać w związku z rezygnacją Guido Henckel von Donnersmarcka. Po wybuchu kulturkampfu przeszedł do partii Centrum, tłumacząc, że nie będzie toczył bojów z kościołem.

Wraz z Joanną wybudowali kilka kościołów, a także: szkoły, przedszkola i szpital. Łożyli: na klasztory, domy sierot i starców, na wdowy i bezdomnych.

Z przekazów pośrednich wyłania się obraz człowieka spokojnego, opanowanego, przywiązanego do rodziny, ceniącego dyscyplinę, ale bez surowości.

Jako ojciec dbał o staranne wykształcenie dzieci, wychowanie w duchu odpowiedzialności społecznej, połączenie „nowych pieniędzy” Goduli z „starym etosem” arystokracji.

To właśnie dzieci Joanny i Hansa Ulricha stały się symbolem nowej elity Śląska: bogatej, wykształconej i coraz bardziej świadomej swojej roli w regionie.

Choć nie był przemysłowym geniuszem, jego zasługi są bardzo konkretne:

• ustabilizował ogromny majątek Joanny Gryzik,
• pomógł w jego prawnym i administracyjnym uporządkowaniu,
• wprowadził fortunę Goduli w ramy arystokratycznego zarządzania,
• wzmocnił pozycję rodziny Schaffgotschów w epoce przemysłu.

Jak można podumować męża Joanny w kilku słowach? Cichy, solidny, skuteczny.
Bez niego historia Joanny Gryzik – i w dużej mierze historia śląskiej elity XIX wieku – wyglądałaby zupełnie inaczej. Dodajmy na zakończenie tej opowieści: i żyli długo, i szczęśliwie, doczekawszy się czwórki dzieci. Ich spokój został zakłócony dopiero w 1945 r., ale to opowieść na inny raz.

Oprac.: dr Helena Jadwiszczok-Molencka

The post Szombierki, cz. 6 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Park Krajobrazowy Fazaniec w Bytomiu-Szombierkach

Park Fazaniec został założony w drugiej połowie XIX w. na terenach dawnych miejscowości Szombierki, Bobrek i Orzegów, jeszcze zanim te tereny weszły w granice miasta Bytom.
Powstał jako park prywatny na rozległym terenie o powierzchni ok. 13,1 ha, wykorzystywany pierwotnie do hodowli bażantów (bażanciarnia) — od tego pochodzi jego nazwa (Fasan w języku niemieckim oznacza bażanta).

Formalnym fundatorem parku był hrabia Ulrich Schaffgotsch — przedstawiciel jednego z ważnych śląskich rodów przemysłowych.

Do 1928 r. park funkcjonował w charakterze prywatnym i był ogrodzony, a dopiero pod koniec lat 20. XX w. zaczęto go udostępniać mieszkańcom i pracownikom pobliskich kopalń Był wówczas jednym z pierwszych parków prywatnych dostępnych publicznie!
W 1933 r. gmina przejęła park na własność.

Park Fazaniec jest klasycznym przykładem parku krajobrazowego (stylu angielskiego), w którym nacisk położono na naturalne formy terenu i swobodny układ przestrzenny, a nie geometryczne rozwiązania typowe dla parków barokowych czy klasycznych ogrodów francuskich.

Jego główne cechy to:
✔️ naturalne ukształtowanie terenu z dwoma wąwozami, które schodzą się ku południowi,
✔️ ciek wodny i potoki, które wpisano w sieć tras spacerowych,
✔️ ścieżki wytyczone wzdłuż wąwozów i strumieni,
✔️ brak formalnych prostych osi i sztywnych geometrycznych kompozycji — zamiast tego projekt podkreślał malowniczy charakter miejsca.

Dodatkowo w pierwszej połowie XX w. wykonano nasadzenia topol italica, tworząc charakterystyczną aleję spacerową łączącą park z ul. Księdza Pawła Krafczyka i ul. Konstytucji.

W 1987 r. Fazaniec został wpisany do rejestru zabytków jako park krajobrazowy, co podkreśla jego wyjątkową wartość na tle zabytkowych założeń zieleni regionu.
Park jest ceniony nie tylko jako miejsce spacerowe, ale również jako obszar przyrodniczy — żyje tu wiele gatunków ptaków, w tym gatunki rzadkie i zagrożone.

Przez park przebiega także szlak turystyczny im. Karola Goduli, łączący go z lokalnymi trasami edukacyjnymi i spacerowymi.

A czy wiedzieliście, że po II wojnie światowej na jego terenie zlokalizowano basen?!

 Źródło fotografii: fotopolska.eu

Koloryzacja:ColorRevive

Oprac.: dr Helena Jadwiszczok-Molencka

The post Szombierki, cz. 5 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Pałac Karola Goduli w Szombierkach

Pałac w Szombierkach – wtedy jeszcze wsi położonej obok Bytomia – został wzniesiony w latach 1841–1845 przez Karola Godulę (1781–1848), jednego z najbogatszych i najbardziej wpływowych przemysłowców Górnego Śląska, znanego jako „król cynku”.

Karol Godula nabył dobra szombierskie już w 1826 roku, co stanowiło tylko część jego szerokich inwestycji w kopalnie galmanu, węgla i huty.

Pałac powstał w stylu neorenesansowym („włoskim”), co w XIX wieku było synonimem elegancji i nowoczesności. Budynek został zaprojektowany przez królewskiego inspektora budowlanego Fellera z Gliwic.

Architektura rezydencji charakteryzowała się:

• dwukondygnacyjną bryłą z centralnym portykiem ozdobionym tympanonem na głównej osi, nadającym budowli poczucie symetrii i klasycyzmu,
• późniejszą przebudową z dobudowaną wieloboczną wieżą po bokach, która dodatkowo podkreśliła sylwetę pałacu jako rezydencji godnej wielkiego przemysłowca.

Rezydencja została wybudowana prawdopodobnie na murach starszego dworu, co świadczy o długotrwałej historii tego miejsca.

Wnętrza pałacowe były urządzone z dużym rozmachem, nie tylko jako miejsce reprezentacyjne, ale też jako wizytówka majątku Goduli. Znajdowały się tam:

• sala bankietowa do organizowania spotkań i uroczystości,
• biblioteka z bogatym księgozbiorem, świadcząca o erudycji i zainteresowaniach właściciela,
• chiński salon herbaciany, odbicie mody epoki i zainteresowań kulturą Dalekiego Wschodu,
• pokój różany (Rosenzimmer), elegancki salon do wypoczynku i rozmów towarzyskich,
• sala lustrzana z ogromnymi kryształowymi lustrami i żyrandolami oraz olejne obrazy na ścianach, które podkreślały bogactwo i gust.

Całość dopełniały bogate gobeliny z pejzażami i scenami zwierząt, starannie dobrane meble i tapety, tworząc wnętrza godne wielkiej rezydencji XIX-wiecznej Europy.

Choć pałac był imponującą rezydencją, Karol Godula rzadko w nim mieszkał – poświęcał większość czasu swoim licznym interesom przemysłowym.

Był człowiekiem pracowitym, wymagającym i raczej samotnym, co potwierdzają liczne biograficzne źródła. Jego stosunek do życia osobistego był skromniejszy niż do sfery biznesu, mimo że dysponował ogromnym majątkiem, który zapisał testamentem swojej przybranej córce – Joannie Gryzik (Grycik) – później nobilitowanej von Schomberg-Godulla.

Choć przy samym pałacu nie było miejsca na duży parkowa kompleks, Godula wykorzystał pobliskie tereny leśne na południe od wsi – między Szombierkami, Bobrkiem i Orzegowem – by założyć przestrzeń rekreacyjno-hodowlaną, zwaną później „Fazańcem”, o czym więcej informacji jutro.

Losy pałacu w XX wieku

Pałac przetrwał zarówno I, jak i II wojnę światową, jednak jego koniec nadszedł w lutym 1945 roku. W trakcie ofensywy Armii Czerwonej rezydencja została splądrowana i podpalona, co doprowadziło do niemal całkowitego zniszczenia budynku.

Po wojnie ruiny pałacu rozebrano, a na jego miejscu wzniesiono parterowy budynek przedszkola.

Źródło fotografii: fotopolska.eu

Oprac.: dr Helena Jadwiszczok-Molencka

The post Szombierki, cz. 4 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Powracam z kolejną dawką wiedzy o przeszłości Szombierek. Poniżej znajdziecie informacje o prowadzonych działalnościach w 1927 r.

Ul. Orzegowska – Orzegowerſtr.

-2 Agn. Skorka – sklep kolonialny

-9 Euſebius Pajonczyk – stolarz

-9 M. Kalycziok – sklepik spożywczy z możliwością degustacji

-10 A. Juraſchek – piekarnia

Ul. Piątka –  Feldſtr.

-5 Peter Rzyla – sprzedaż pojazdów, cz. 5 s. 34,

-14 Baugeſchäft Richard Pauly, Hochbau, Tiefbau u. Eiſenbetonbau, tel. 1167 – firma budowlana, prace wysokościowe, podziemne, żelazobeton

Ul. Skromna –  Verbidungſtr.

-2 F. Ovlong – piekarnia

-3 J. Kuklinſki – sklep mięsny

-4 P. Baron – sklep kolonialny

-4 G. Baron – rymarz

Ul. Witosa – Wilhelmſtr.

-4 Viktor Kempa – sklep kolonialny

-4 J. Schendziellorz – sprzedaż artykułów do cięcia

-5 E. Wittkowſki – sklep mięsny

-7 Franz Rzyla – sprzedaż pojazdów

-8 Karl Schyska – restauracja

-10 Vinz. Gürtler – sklep kolonialny

-12 K. Matzkowſky – piekarnia

-16 Joſef Kluzik – kawiarnia

-17 Tiefbau- und Vekturantunternehmer Paul Kowolik, tel. 1249 – firma budowlana, wekturant,

-19 Walter Heer – sklep kolonialny

-20 Blaſius Ledwig – sklep kolonialny

-21 Monika Zaja – sprzedaż książek, sklep kolonialny

-25 Auguſt Mroß – sklep mięsny

-28 M. Wesselſki – piekarnia

-29 M. Urbainczyk – sklep mięsny

-29 Joſef Heiduk – salon fryzjerski

-30 Joh. Schyſka – sklep kolonialny

-31 Peter Rzyla – sprzedaż pojazdów

Ul. Włodarskiego – Dorfangerſtr.

-1 Thereſien-Apotheke Alfons Czypionka, tel. 966 – apteka

-6 Jakob Renka – malarz,

-7/8 A. Ciba – sklepik spożywczy z możliwością degustacji

Fotografia: Fotopolska.eu

Koloryzacja: Color Revive

The post Szombierki, cz. 3 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Dziś wymieniam działalności prowadzone przy obecnej ul. Zabrzańskiej, która poprzez Szombierki łączy się bezpośrednio z Bobrkiem.

Poniżej możecie zobaczyć z jakich usług można było skorzystać przy ul. Zabrzańskiej wyłącznie od strony Szombierek. Dane pochodzą z księgi adresowej z 1927 r.

Warto podkreślić, że w kolejnej dekadzie nie zamieszczano takich informacji w dokumencie z 1937. Dlaczego? Tego nie wiemy, ale ten dokument ten został przygotowany mniej starannie.

A co można zobaczyć na fotografii? Dawną restaurację, która mieściła się właśnie przypomniało ul. Zabrzańskiej.

Ul. Zabrzańska – Beuthenerſtr.

-2 Theod. Mikolaiczyk – sprzedaż pojazdów,

-5 K. Gebauer – sklep mięsny,

-12 Kl. Straube – sklep kolonialny,

-13 Auguſt Piechatzek Bau- Dekorations- Maler- Geſchäft, Kunſt-und Schilder- Malerei – prace budowlane, dekoratorskie, malarskie, artystyczne, szyldy,

-16 Joſ. Gorſki – produkty mleczne,

-17 Vinz. Matuſchowitz – sprzedaż pojazdów,

-17 Maſſelly – krawiec,

-18 Jul. Cygan – kawiarnia,

-19 M. Janik – praktyka stomatologiczna,

-19 M. Ullmann – sprzedaż piwa butelkowego,

-36 Joſef Welzel – salon fryzjerski,

-36 K. Müller – sklep kolonialny,

-37 Joſ. Burſig – piekarnia,

-38 R. Griska – restauracja,

-39 Joſef Kluzik – sklep kolonialny,

-39 Joſef Gürth – salon fryzjerski,

-39 J. Paczulla – sklep kolonialny,

-Alfr. Schmidt – restauracja.

Źródło fotografii: fotopolska.eu Dziś wymieniam działalności prowadzone przy obecnej ul. Zabrzańskiej, która poprzez Szombierki łączy się bezpośrednio z Bobrkiem.

Poniżej możecie zobaczyć z jakich usług można było skorzystać przy ul. Zabrzańskiej wyłącznie od strony Szombierek. Dane pochodzą z księgi adresowej z 1927 r.

Warto podkreślić, że w kolejnej dekadzie nie zamieszczano takich informacji w dokumencie z 1937. Dlaczego? Tego nie wiemy, ale ten dokument ten został przygotowany mniej starannie.

A co można zobaczyć na fotografii? Dawną restaurację, która mieściła się właśnie przypomniało ul. Zabrzańskiej 😁

Ul. Zabrzańska – Beuthenerſtr. 👇

-2 Theod. Mikolaiczyk – sprzedaż pojazdów,

-5 K. Gebauer – sklep mięsny,

-12 Kl. Straube – sklep kolonialny,

-13 Auguſt Piechatzek Bau- Dekorations- Maler- Geſchäft, Kunſt-und Schilder- Malerei – prace budowlane, dekoratorskie, malarskie, artystyczne, szyldy,

-16 Joſ. Gorſki – produkty mleczne,

-17 Vinz. Matuſchowitz – sprzedaż pojazdów,

-17 Maſſelly – krawiec,

-18 Jul. Cygan – kawiarnia,

-19 M. Janik – praktyka stomatologiczna,

-19 M. Ullmann – sprzedaż piwa butelkowego,

-36 Joſef Welzel – salon fryzjerski,

-36 K. Müller – sklep kolonialny,

-37 Joſ. Burſig – piekarnia,

-38 R. Griska – restauracja,

-39 Joſef Kluzik – sklep kolonialny,

-39 Joſef Gürth – salon fryzjerski,

-39 J. Paczulla – sklep kolonialny,

-Alfr. Schmidt – restauracja.

Źródło fotografii: fotopolska.eu 

The post Szombierki, cz. 2 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.

Dane z księgi adresowej z 1927 r.

Zarządzanie gminą

tel. 455.

Naczelnik gminy – dr med. Scholz.

Ławnicy: Wilh. Immiſch (stolarz meblowy), Karl Schyſka (właściciel gospody). Jednocześnie ławnicy pełnili funkcję zastępców.

Przedstawiciele gminy: 6 mieszczan, 1 socjalista, 2 komunistów.

Biała rada: Franz Hanuſchik (nauczyciel), Johann Schyſka (kupiec), Joſef Polotzek (nauczyciel).

Rozjemca/arbiter – Franz Michaletz (nauczyciel).

Zarząd gminy:

kadry, urząd mieszkaniowy, biuro wyborów, sprawy szkolne, urząd stanu cywilnego – kierownik Jany.

Policja budowlana i biuro budowlane – nadinspektor Dull.

Kasa gminy, kasa szkolna, podatki – kierownik Nolywaika.

Zabezpieczenie na wypadek wojny – inspektor Drabant.

Parafia katolicka:

tel. 814.

Proboszcz – Drzyzga, kapelan – Kletſchke.

Rada parafialna – Georg Lengsfeld (dyrektor do spraw dóbr).

Klasztor sióstr:

szkoła dla najmniejszych dzieci, oddział dla chorych, karmienie mlekiem niemowląt.

Siostra przełożona – S. M. Caſſilda.

Szkoły:

– 2 szkoły podstawowe. Dyrektorzy: Franzke (szkoła dla chłopców), Zmieſchkol (szkoła dla dziewcząt. Zastępcy: Pietſch i Schweter,

– górnicza szkoła zawodowa. Nauczyciel – Enger.

– dokształcanie zawodowe w kupiectwie i rzemiośle. Nauczyciele: Plewig, Hanuſchik, Polotzek.

Zaopatrzenie w wodę:

tel. 455.

Kierownik –  Enger, I przewodniczący dyplomowany inżynier Krichler – Hohenzollerngrube, II przewodniczący.

Ośrodek pomocy chorym n gruźlicę, niemowlętom, doradztwo małżeńskie:

dr Scholz – praktyka lekarska, tel. 1619.

Poczta:

kierownik Hermann Albrecht.

Policja miejska:

rewir IV, tel. 212. Naczelnik – porucznik Kaliczinſki.

Miejska kasa chorych:

dla rejonu Szombierki i Bobrek, tel. 455.

Przewodniczący: Paul Bujakowſki z Bobrka (mistrz kowalski).

Kierownik: Jany z Szombierek.

Lekarze:

– dr Scholz z Szombierek,  tel. 1619,

– dr Proſke z Bobrka, tel. 1876,

– dr Gamerſchlag z Bobrka, tel. 1876,

– dr Ruhbaumz Bobrka, tel. 926,

– szpital umieszczony w Julienhütte.

Lekarz:

– dr Auguſt Scholz, ul. Zabrzańska (Beuthenerſtr. 48).

Położne:

– B. Buchta, ul. Zabrzańska (Beuthenerſtr. 40),

– K. Henkel, ul. Orzegowska (Orzegowerſtr. 13),

– A. Smak, ul. Bałtycka (Grf. Johanna 5).

Administracje:

– Gräflich Schaffgotſch’ſchen Werke, tel. 1049. Dyrektor – Lengsfeld.

– Hohenzollerngrube und Gemanderſchacht, tel. 18 i 145. Dyrektor – Hübner, asesor – Lüdke. Kierownik przedsiębiorstwa – inspektor Janik i zarządca Fromlowitz, kierownik do spraw maszyn – dyplomowany inżynier Krichler, kierownik fabryki brykietu – specjalista do spraw maszyn Weghuber.

– Elektrizitätsverſorgung, tel. 407-409. Dyrektor – Hilger. Kierownik przedsiębiorstwa – inżynier Kober, zastępca – specjalista do spraw maszyn Barth.

Dane z księgi adresowej z 1937 r.

Zarządzanie gminą:

burmistrz – dr inż. Walter Hauptmann,

I zastępca burmistrza – prawnik Fridolin Loda, sprawy sierot – wicedyrektor Hanuſchik, kupiec Joh. Schyska, nauczyciel Joſef Polotzek, rozjemca – Max Bernard.

tel. 3155/56,

urząd statystyczny, policyjny, sprawy zdrowia, sprawy finansowe, podatki, kasa miejska.

Rewir policyjny nr 4, tel. 3331. Kapitan – Köhler.

Urząd pocztowy, ul. Orzegowska (Orzegowerſtr. 13). Kierowniczka- (panna) Bonczek.

Jednostki szkolne:

nadzór – burmistrz dyplomowany inżynier Walter Hauptmann.

2 szkoły powszechne: dyrektor Franzſke (szkoła dla chłopców), dyrektor Bednorz (szkoła dla dziewcząt). Vicedyrektorzy – Hanuſchik i Gojowczyk.

Klasztor sióstr:

szpital, opieka nad niemowlętami, szkółka robót ręcznych, przedszkole.

Lekarze:

– dr med. Auguſt Scholz, ul. Zabrzańska (Beuthenerſtr. 48), tel. 3971,

– dr med. Kurt Gebhardt, ul. Zabrzańska (Beuthenerſtr. 19), tel. 3030.

Położne:

– B. Buchta, ul. Zabrzańska (Beuthenerſtr. 40),

– A. Smak, ul. Włodarskiego (Dorfangerſtr. 5), tel. 3594,

– B. Berger, ul. Orzegowska (Orzegowerſtr. 5).

Opieka nad niemowlętami:

– dr Scholz, tel. 3971,

Kościół katolicki, proboszcz – Plonka, (nad)kapłan Wybramik, wikary – Liſy.

NSDAP, ul. Witosa (Wilhelmſtr.18), przewodniczący – Joſef Polotzek.

NSV, ul. Włodarskiego (Dorfangerſtr. 34). Przewodniczący – Teichmann, ul. Witosa (Wilhelmſtr. 18), tel. 3774.

Biblioteka powszechna, ul. Włodarskiego (Dorfangerſtr.4), tel. 3774.

Fotografia: fotopolska.eu

, która łączy się bezpośrednio z Bobrkiem. Poniżej możecie zobaczyć z jakich usług można było skorzystać przy ul. Zabrzańskiej wyłącznie od strony Szombierek. Dane pochodzą z księgi adresowej z 1927 r.

Warto podkreślić, że w kolejnej dekadzie nie zamieszczano takich informacji w dokumencie z 1937. Dlaczego? Tego nie wiemy

Ul. Zabrzańska – Beuthenerſtr.

-2 Theod. Mikolaiczyk – sprzedaż pojazdów,

-5 K. Gebauer – sklep mięsny,

-12 Kl. Straube – sklep kolonialny,

-13 Auguſt Piechatzek Bau- Dekorations- Maler- Geſchäft, Kunſt-und Schilder- Malerei – prace budowlane, dekoratorskie, malarskie, artystyczne, szyldy,

-16 Joſ. Gorſki – produkty mleczne,

-17 Vinz. Matuſchowitz – sprzedaż pojazdów,

-17 Maſſelly – krawiec,

-18 Jul. Cygan – kawiarnia,

-19 M. Janik – praktyka stomatologiczna,

-19 M. Ullmann – sprzedaż piwa butelkowego,

-36 Joſef Welzel – salon fryzjerski,

-36 K. Müller – sklep kolonialny,

-37 Joſ. Burſig – piekarnia,

-38 R. Griska – restauracja,

-39 Joſef Kluzik – sklep kolonialny,

-39 Joſef Gürth – salon fryzjerski,

-39 J. Paczulla – sklep kolonialny,

-Alfr. Schmidt – restauracja,

Źródło fotografii: fotopolska

Oprac.: dr Helena Jadwiszczok-Molencka

The post Szombierki, cz. 1 first appeared on Skarpa Bytom - Zielony kwartał.